Działacze Polskiej Zjednoczonej Partii Robotnicznej na każdy dzień

[Alberto Tommaso di Mancini]

10 sierpnia 2026r.

Tatiana Brustin-Berenstein (ur. 29 listopada 1908 w Szczebrzeszynie, zm. 27 lipca 1997 w Kopenhadze) – polska historyczka żydowskiego pochodzenia, badaczka Zagłady Żydów, wieloletnia pracownica Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz działaczka Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Należała do pierwszego pokolenia historyków zajmujących się systematycznym dokumentowaniem polityki okupacyjnej III Rzeszy wobec ludności żydowskiej w Polsce.
Urodziła się jako Tauba Brustin w rodzinie drobnego kupca Jankiela Majera Brustina i Chai Leny z domu Wajntraub. Jeszcze w dzieciństwie przeniosła się wraz z rodziną do Warszawy. W 1924 roku zdała maturę i rozpoczęła studia humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Następnie studiowała nauki przyrodnicze w Wolnej Wszechnicy Polskiej, jednak ze względów finansowych musiała przerwać naukę. Ostatecznie powróciła na Wydział Humanistyczny UW. W 1932 roku obroniła pracę magisterską przygotowaną pod kierunkiem wybitnego historyka Oskara Haleckiego, poświęconą stosunkom polsko-mołdawskim w latach 1531–1552. Rok później ukończyła również Studium Nauczycielskie.
Od 1931 roku pracowała jako nauczycielka w prywatnych szkołach warszawskich i działała w związku zawodowym nauczycieli. W Warszawie poznała Jonę Berensteina, zaangażowanego w działalność Komunistycznej Partii Polski, któremu pomagała w pracy konspiracyjnej. Po kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 roku przedostała się na tereny zajęte przez Związek Radziecki. Pracowała jako nauczycielka historii i geografii w Krzemieńcu. Po niemieckim ataku na ZSRR w 1941 roku została ewakuowana najpierw do obwodu woroneskiego, a następnie do Fergany w Uzbekistanie. Tam w 1942 roku urodziła syna Witaliego. Od 1943 roku uczyła historii w szkole prowadzonej przez Związek Patriotów Polskich.
Do Polski powróciła w czerwcu 1946 roku. Początkowo zamieszkała w Łodzi, gdzie rozpoczęła pracę w Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, zajmującej się dokumentowaniem Zagłady. Następnie związała się z powstałym na jej bazie Żydowskim Instytutem Historycznym. Jako ekspertka uczestniczyła między innymi w procesie niemieckich zbrodniarzy wojennych Ludwiga Fischera, Ludwiga Leista, Josefa Meisingera i Maxa Daumego. Od 1953 roku kierowała archiwum ŻIH. Jej zainteresowania badawcze obejmowały przede wszystkim gospodarczą politykę okupanta niemieckiego w Generalnym Gubernatorstwie oraz ekonomiczne aspekty prześladowania ludności żydowskiej.
Równocześnie Brustin-Berenstein pozostawała związana z ruchem komunistycznym. W 1946 roku wstąpiła do Polskiej Partii Robotniczej, a po utworzeniu PZPR w 1948 roku została członkinią nowej partii. Od 1950 roku działała w podstawowej organizacji partyjnej przy Żydowskim Instytucie Historycznym. Jej aktywność polityczna pozostawała jednak przede wszystkim związana ze środowiskiem instytutu, nie zaś z najwyższymi szczeblami aparatu partyjnego.
W połowie lat sześćdziesiątych jej sytuacja zawodowa zaczęła się komplikować. W 1966 roku jej syn pozostał na Zachodzie, co spowodowało odebranie jej prawa do podróży zagranicznych. W tym samym okresie została obciążona odpowiedzialnością za tzw. aferę mikrofilmową dotyczącą kopii dokumentów ŻIH przesyłanych do izraelskiego instytutu Jad Waszem. Zrezygnowała wówczas z kierowania archiwum. W lipcu 1969 roku, w atmosferze będącej następstwem antysemickiej kampanii Marca 1968, opuściła Polskę i osiadła w Kopenhadze. Pracowała tam przy katalogowaniu judaików w Bibliotece Królewskiej oraz jako lektorka języka niemieckiego na uniwersytecie. Na emeryturę przeszła w 1976 roku. Zmarła w Kopenhadze w 1997 roku.
Pozostawiła liczne prace dotyczące historii Zagłady. Współtworzyła między innymi zbiór dokumentów Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej (1957) oraz, wraz z Adamem Rutkowskim, książkę Pomoc Żydom w Polsce 1939–1945 (1963). Brała także udział w opracowaniu wydania Kroniki getta warszawskiego Emanuela Ringelbluma. Jej działalność dokumentacyjna i archiwalna stanowiła istotny element powojennych badań nad Zagładą polskich Żydów.

[Alberto Tommaso di Mancini]

11 sierpnia 2026r.

Andrzej Zbigniew Krutki (ur. 6 stycznia 1938 w Szamotułach, zm. 20 października 2005) – polski działacz partyjny okresu PRL, wieloletni funkcjonariusz aparatu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, związany przede wszystkim z województwem konińskim. W ostatnich miesiącach istnienia PZPR pełnił funkcję I sekretarza Komitetu Wojewódzkiego partii w Koninie.
Pochodził z rodziny związanej z powojennym aparatem politycznym i administracyjnym. Jego ojciec, Emil Krutki, działał najpierw w Polskiej Partii Socjalistycznej, a następnie w PZPR. Pełnił również funkcję dyrektora Szkoły Podstawowej nr 1 w Szamotułach oraz kierownika miejscowego Wydziału Oświaty Miejskiej Rady Narodowej. Andrzej Krutki wstąpił do PZPR w 1961 roku, mając dwadzieścia trzy lata. Swoją karierę zaczynał na najniższych szczeblach aparatu jako II sekretarz podstawowej organizacji partyjnej w rodzinnych Szamotułach.
Z czasem przeszedł do zawodowego aparatu partyjnego. W latach 1971–1974 był sekretarzem do spraw propagandy Komitetu Powiatowego PZPR w Szamotułach i równocześnie członkiem jego egzekutywy. Funkcja ta wiązała się z nadzorowaniem lokalnej działalności propagandowej i ideologicznej partii. Charakterystycznym elementem dalszej kariery Krutkiego były studia w Akademii Nauk Społecznych w Moskwie, które odbył w latach 1974–1977. Uczelnia ta przygotowywała kadry polityczne i ideologiczne państw bloku wschodniego. Po powrocie do kraju Krutki rozpoczął pracę w aparacie Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Koninie.
W latach 1977–1978 był zastępcą kierownika Wydziału Organizacyjnego KW. Następnie, od 1978 do 1980 roku, kierował Wydziałem Pracy Ideowo-Wychowawczej, odpowiadającym za jeden z kluczowych obszarów funkcjonowania partii: propagandę, działalność ideologiczną i oddziaływanie polityczne na społeczeństwo. W latach 1980–1981 kierował natomiast Wydziałem Organizacyjnym. W 1980 roku został członkiem Komitetu Wojewódzkiego, a rok później wszedł do jego egzekutywy i objął stanowisko sekretarza do spraw organizacyjnych. W tej roli należał już do ścisłego kierownictwa wojewódzkiej organizacji partyjnej. Źródła z połowy lat osiemdziesiątych nadal wymieniają go wśród sekretarzy KW PZPR w Koninie pod kierownictwem I sekretarza Lecha Ciupy.
Najwyższe stanowisko w swojej karierze Krutki objął w wyjątkowo niefortunnym dla zawodowego aparatczyka momencie. Po częściowo wolnych wyborach z 4 czerwca 1989 roku, które przyniosły obozowi komunistycznemu polityczną klęskę, pozycja PZPR gwałtownie słabła. Dotychczasowy I sekretarz KW w Koninie Lech Ciupa zrezygnował ze stanowiska. 23 września 1989 roku jego następcą został właśnie Andrzej Krutki.
Krutki kierował konińską organizacją PZPR zaledwie przez cztery miesiące. Nie była to już jednak partia z czasów Gierka czy pierwszych lat dekady Jaruzelskiego. Powstał rząd Tadeusza Mazowieckiego, system polityczny PRL ulegał błyskawicznej dezintegracji, a sama PZPR traciła zarówno realną władzę, jak i członków. Krutki pozostał I sekretarzem do 29 stycznia 1990 roku, kiedy XI Zjazd PZPR zakończył działalność partii. Był tym samym ostatnim I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Koninie.
Po rozwiązaniu PZPR nie odegrał już znaczącej roli w polityce ogólnopolskiej. Zmarł 20 października 2005 roku i został pochowany na cmentarzu Miłostowo w Poznaniu. Jego biografia stanowi przykład typowej kariery zawodowego funkcjonariusza średniego szczebla późnego PRL: od podstawowej organizacji partyjnej, poprzez propagandę i szkolenie w Moskwie, aż po kierownictwo struktur wojewódzkich – osiągnięte jednak dokładnie w chwili, gdy cały system, któremu poświęcił kilkadziesiąt lat kariery, przestawał istnieć.